رفتار درمانی شناختی (Cognitive Behavioral Therapy) که در ایران با نام درمون شناختی رفتاری هم شناخته می شه، یکی از بزرگ ترین دست آوردهای علم روان شناسی در نیم قرن گذشته. این روش درمانی اونقدر مؤثر بوده که واسه توضیح اون از عبارت «انقلاب شناختی» استفاده می شه. این نظریه موثر ترین روش در درمون مشکلات اضطراب و افسردگیه. هم اینجور در درمون و کاهش علائم مریضیای زیاد روانی مثل اسکیزوفرنی و مشکل دوقطبی اثر بسیاری داره. مبانی فلسفی و علمی درمون شناختی رفتاری اونقدر قوی هستن که باعث می شن این نظریه در بین روشای مختلف روان شناسی بیشتر از همه پیشرفت کنه. حجم و تعداد تحقیقات و آزمایشای بالینی و علمی در مورد رفتار درمانی شناختی به حدی زیاده که تنها در مؤسسه ی بهداشت ملی آمریکا در طول ده پارسال بیشتر از ده هزار تحقیق و آزمایش در مورد رفتار درمانی شناختی به ثبت رسیده.

درمون شناختی رفتاری یا به اختصار سی.بی.تی (CBT)، یک روش روان درمانی کوتاه مدته که روان پزشکان از اون واسه آموزش افراد استفاده می کنن و احساسات و رفتارهای اونا رو از راه تغییر الگوهای فکری و باورهای شون، تغییر میدن. واقعا پایه رفتار درمانی شناختی اینه که نوع تفکر و الگوهای فکری و شناخت ما از محیط دور و خودمون و البته تفسیر شخصی ما از اتفاقات زندگی، باعث بروز رفتارها و احساسات ما می شه و کلا ما هرطور که فکر کنیم، همون طور هم احساس می کنیم و رفتارامون متناسب با همون افکار و احساسات شکل می گیرن.

منظور از رفتار درمانی شناختی تنها یک گونه خاص از روان درمانی نیس، بلکه رفتار درمانی شناختی به دلیل گستردگی جنبه ی علمی و نظری اش، شامل الگوهای بسیار جور واجور روان درمانی می شه. نظریهای شناخت درمانی (Cognitive Therapy)، رفتار درمانی عقلانی-هیجانی (REBT)، شناخت درمانی طبق حضور ذهن (MBCT)، درمون طبق پذیرش و تعهد (ACT)، فراشناخت درمانی (Metacognitive Therapy)، رفتار درمانی دیالکتیک (DBT)، درمون چندوجهی (MMT) و خیلی از باور ها دیگر زیرمجموعه ی رفتار درمانی شناختی حساب می شن که همه دارای سابقه تجربی بالینی بسیار قدرتمندی هستن.

در این مقاله، هدف ما معرفی کلی رفتار درمانی شناختی و اشاره به آخرین تحقیقای علمی و روان شناختی در این بخش.

تعریف رفتار درمانی شناختی

رفتار درمانی شناختی یه جور روش روان درمانیه که تمرکزش بر اثر باورها، تفکرات و نگاه های فرد بر احساسات و رفتارهای اوست. هدف از رفتار درمانی شناختی اینه که به شما آموزش بده چیجوری در طول زندگی تون فعالانه با مشکلات یا اتفاقات مختلف روبرو شید و اونا رو بگذرونین.

یکی از اساسی ترین اصول رفتار درمانی شناختی اینه که افکار غیرواقعی و غیرمنطقی و دقیق تر بگیم افکار دستکاری شده ی شما، باعث ایجاد ناراحتی و رفتارهای دردرسرساز می شن. عوضش با تفکرات مناسب و طبق واقعیتای عینی زندگی، می تونین نه تنها اختلالاتی مثل افسردگی و اضطراب رو از خود دور کنین، بلکه در سخت ترین رقابتای زندگی واکنش مناسب نشون بدین.

تحقیقات و تحقیقای زیاد علمی، دانشگاهی و بالینی نشون دادن که رفتار درمانی شناختی در درمون افسردگی، اضطراب، ترس، وسواس فکری و خیلی از مریضیای روانی و حتی جسمی مؤثره. البته موفقیت و تاثیرگذاری روش رفتار درمانی شناختی، به شرط همکاری مفید مشاور یا روان دکتر با مریض یا مراجعه کننده س. جدا از اینکه اون، این روش درمانی شامل شناسایی دقیق مشکلات، ایجاد اهداف قابل دسترسی، رابطه همدلانه، بررسی واقعیتا، آموزش و انجام تکالیف مختلفه. افراد مختلف با انجام این کارا می تونن تغییرات مثبت و سازنده ای در زندگی خود بسازن.

اصول رفتار درمانی شناختی

رفتار درمانی شناختی (CBT) چیه؟  آموزشی

مدل سازی و ایجاد روش درمون شناختی رفتاری به ده ۵۰ میلادی باز می شه. در اصل این مدلای درمانی واسه درمون افسردگی ایجاد شده بودن. الان روشای درمانی شناختی-رفتاری می تونه در درمون مریضیای مشکل ترس، نا آرومی پس از اتفاق (PTSD)، اضطراب گسترده، بی خوابی، اضطراب اجتماعی (SAD)، افسردگی کودکان، خشم، اختلافات زناشویی، سوء مصرف مواد مخدر و مشروبات الکلی، اسکیزوفرنی، مشکل دوقطبی، مشکل شخصیت مرزی (BPD)، ترس از دندان پزشکی، مشکلات خوردن و بسیاری دیگر از مریضیای روانی و حتی جسمی به کار رود.

رفتار درمانی شناختی (CBT) چیه؟  آموزشی

تحقیقات و تحقیقای جدید نشون دادن که رفتار درمانی شناختی در درمون بی خوابی تأثیری به مراتب بیشتر از قرصای خواب آور داشته. هم اینجور تحقیقات دیگر نشون دادن که رفتار درمانی شناختی در کوتاه مدت در درمون افسردگی دست کم به همون اندازه دارو مؤثر بوده و در درازمدت اثر اون از درمون دارویی هم بیشتره. از طرفی رفتار درمانی شناختی در درمون شکلای مختلف اضطراب و ترسا حتی از درمون دارویی هم مؤثرتره. رفتار درمانی شناختی می تونه تقریبا در درمون هر نوع مشکل و مشکل رفتاری و روانی نقش مهمی بازی کنه.

طبق رفتار درمانی شناختی، الگوی تفکر ما مثل عینکی روی چشمان مونه. ما همه اتفاقاتی رو که واسه مون رخ می ده از پشت این عینک می بینیم. رفتار درمانی شناختی ما رو نسبت به اثر الگوهای فکری بر روند رفتار و احساسات مون خودآگاه می کنه.

پروفسور آرون اطاعت بک (Aaron T. Beck) از پیشگامان و بنیان گذاران نظریه درمون شناختی رفتاری، توضیح می ده که تفکرات، ادراکات و برداشتای افراد افسرده از اتفاقات زندگی، دستکاری شده و غیرواقعیه. افراد افسرده به طور گسترده دچار «خطاهای شناختی» هستن. منظور از خطاهای شناختی، الگوهای فکری ذهن ما هستن که واقعیت اتفاقات زندگی رو اشتباه و غیرواقعی تفسیر می کنن. به طور مثال فردی که دچار یک خطای شناختی به نام « ذهن خوانی» باشه، اگه وارد یک مهمانی شه و افراد مختلف در مهمانی با اون نگاه کنن، فکر میکنه که این افراد تو ذهن خودشون طرز لباس پوشیدن و حرف زدن اونو مسخره می کنن. این در حالیه که هیچ گواهی وجود نداره که نشون بده افرادی که در اون مهمانی بهش نگاه می کنن حتما بهش فکر می کنن و حتی اگه بهش فکر کنن طرز لباس پوشیدن و رفتار اونو مسخره می کنن! وقتی فردی دچار اینجور خطای شناختی باشه به خاطر طرز فکر غیرواقعی و غیرمنطقی خود، دچار ناراحتی خیلی زیادی می شه. خطاهای شناختی شامل موارد خیلی زیادی می شن مثل استدلالای احساسی، تفکر سیاه و سفید، نتیجه گیریای شتاب زده و بسیاری موارد دیگر.

پروفسور بک اشاره می کنه که این برداشتای اشتباه از واقعیت، پس ی «افکار خودکار» رخ می ده. این افکار خودکار باعث می شن که افراد به جای بررسی واقعیتا، معنای دستکاری شده و غیرواقعی از اتفاقات دور شون برداشت کنن. تمرکز رفتار درمانی شناختی بر اصلاح افکار خودکار و به رقابت کشیدن اعتبار افکار غیرحقیقی در برابر واقعیت هاست. هنگامی که افراد بتونن افکار غیرواقعی و آزاردهنده ی خود رو متوقف کنن، احساس بسیار بهتری به اونا دست می ده و در طول زندگی کارکرد بهتری دارن.

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   رهبری چیه؛ تعریف رهبری از دید ۳۳ مدیر برجسته دنیا 

درمون شناختی رفتاری چیجوری عمل می کنه

رفتار درمانی شناختی (CBT) چیه؟  آموزشی

هدف اصلی رفتار درمانی شناختی اینه که با تغییر و اصلاح روش تفکر و رفتار، احساسات فرد رو عوض کنه. رفتار درمانی شناختی می تونه به مردم واسه حل مشکلات پزشکی، اجتماعی، شغلی و عاطفی شون کمک کنه. بزرگ ترین نقطه ضعف روشای قدیمی روان درمانی، ربط دادن اتفاقات زمان کودکی با مشکلات حال حاضر افراد بود، ولی در رفتار درمانی شناختی به «اینجا و حالا» می پردازیم. واقعا رفتار درمانی شناختی با استفاده از تحقیقات و تحقیقای مختلف علمی نشون داد که بیشتر مشکلات روانی و مشکلات احساسی به خاطر باورها و طرز فکر الان افراد به وجود بین. پرورش مهارتای خاصی مثل شناسایی افکار غیرواقعی، اصلاح باورهای غیرمنطقی و مدیریت روابط عمومی می تونه باعث افزایش احساس رضایت در افراد مختلف شه.

رفتار درمانی شناختی (CBT) چیه؟  آموزشی

فرد ممکنه به هر اتفاقی بیشتر از حد واکنش نشون بده و عصبانی بشه و احساس ناراحتی شدید بکنه. اینجور احساساتی به خاطر نتیجه گیریای معیوب و غیرواقعی به وجود بین. واقعا افکار خودکار غیرمنطقی باعث اینجور برداشتای غیرواقعی می شن. این تفکر غیرواقعی و غیرمنطقی باعث به وجود اومدن یک چرخه معیوب در زندگی فرد می شن. واقعا افراد طبق برداشتای غیرواقعی خود از اتفاقات روزمره و حتی اتفاقات ناخوش آیند، از نظر احساسی و هیجانی آسیب می بینن و اینجور آسیبی از نظر احساسی باعث تشکیل رفتارهای تخریب کننده می شه. با توقف این افکار غیرواقعی و تبدیل اونا به افکار منطقی و طبق واقعیت، اینجور چرخه معیوبی به طور کامل از بین میره.

به طور مثال، فردی که دچار ترس از دندان پزشکیه، خیلی از رفتن به دندان پزشکی می ترسد چون که فکر میکنه هر بخش از روند درمون در دندان پزشکی بسیار دردآوره و حتی ممکنه باعث مرگ شه. اینجور ترسی ممکنه به خاطر یک تجربه بد در زمان کودکی فرد بوجود اومده باشه. فردی که دچار ترس از دندان پزشکیه ممکنه دچار بی خوابی و اضطرابای شدید باشه و حتی به خاطر ترس از دندان پزشکی سلامت دندان و لثهای خود رو از دست بده. در این مثال تفکر غیرمنطقی فرد این جور: چون من یک بار در مطب دندان پزشکی درد کشیده ام، پس هر بار و به هر دلیلی که به دندان پزشکی مراجعه کنم درد خواهم کشید. یک روان دکتر شناختی-رفتاری می تونه با شناسایی و حذف این تفکر غیرواقعی و یافتن روشی واسه شکست دادن این ترس، به فرد گرفتار به ترس از دندان پزشکی کمک کنه.

همونجوریکه اشاره شد، رفتار درمانی شناختی یک روش رون درمانی کوتاه مدت و مؤثره که روند درمون در اون بین یک تا بیست جلسه طول می کشه. رفتار درمانی شناختی به طور تخصصی واسه بهبود وضعیت احساسی و حل مشکلات هیجانی و رفتاری مریض و هم اینجور جلوگیری از بازگشت دوباره این مشکلات طراحی شده.

اینجا فهرستی از دخالتای عمومی رو که در رفتار درمانی شناختی استفاده میشن اشاره می کنیم. البته با توجه به تعدد مدلای رفتار درمانی شناختی، ممکنه نوع دخالتا متفاوت باشن اما اهداف اونا تقریبا یه جوره:

  • شناسایی مشکلات واقعی مراجعه کننده؛
  • شناسایی افکار خودکار؛
  • متوقف کردن افکار غیرمنطقی و غیرواقعی؛
  • به رقابت کشیدن باورهای غیرمعقول؛
  • مشاهده مشکلات از چشم اندازه ها و زوایای دیگر؛
  • توقف خیلی بد دیدن امور (در این حالت مراجعه کننده، بدترین اتفاقات ممکن رو تصور می کنه)؛
  • شناخت واقعیت امور ( اون چیزی که ما فکر می کنیم واقعا درسته؟)؛
  • اصلاح افکار طوری که به واقعیت نزدیک تر باشن؛
  • بررسی اعتبار و سودمندی یک فکر خاص؛
  • شناسایی و اصلاح باورهای دستکاری شده؛
  • افزایش آگاهی نسبت به احساسات و ایجاد وخو؛
  • خاطره نویسی شناختی-رفتاری؛
  • قرار گرفتن در خطر چیزایی که از اون می ترسین (به طور تدریجی)؛
  • توقف ذهن خوانی؛
  • پرهیز از گسترش کلی و جلوگیری از فکر «یا همه یا هیچ»؛
  • جلوگیری از شخصی سازی امور و توقف سرزنش خود و بقیه؛
  • توضیح، پذیرش و درک به جای قضاوت کردن.

در طول دوره درمون، مشاور و مراجعه کننده در مورد روشای مورد استفاده و اهدافی که در جلسات درمون باید به اونا برسن بحث می کنن و به نتیجه می رسن. واقعا مریض باید واسه اثر درمون شناختی رفتاری، تمریناتی بکنه.

رفتار درمانی شناختی واقعا روشی واسه کشف این واقعیت اساسیه که حوادث، رویدادها و مشکلات نیستن که باعث ایجاد مشکلات احساسی و ناراحتیای زیاد ما می شن بلکه معنایی که ما به این رویدادها و مشکلات بار می کنیم اینجور احساساتی رو در ما به وجود میاره. دستکاری واقعیت و افکار غیرمنطقی باعث رفتارهای مشکل ساز و مشکل در کارکرد ما می شن. شناخت افکار معیوب، اصلاح باورهای به درد نخور و افزایش کیفیت روابط عمومی می تونه خیلی از مریضیای شایع روانی رو مثل اضطراب، افسردگی و مشکلات ترس درمون کنه.

در سالای پیش تحقیقات و تحقیقای زیاد نشون دادن که رفتار درمانی شناختی در درمون کمردرد و دردهای مختلف عصبی به راه دهن باز کن مؤثر بوده. مثلا یک مطالعه نشون داد که رفتار درمانی شناختی در کنترل علائم مریضی در بانوان گرفتار به سرطان پستان و یائسگی مؤثر بوده. در این آزمایش که از ۴۲۲ زن به طور تصادفی به عمل اومد، مشخص شد ورزش در کنار رفتار درمانی شناختی در کنترل علائم مریضی اثر داره. آزمایشا نشون دادن که بعد از ۶ تا ۱۲ هفته علائم مربوط به یائسگی مثل گرگرفتگی و تعرق شبونه به طور قابل توجه ای کاهش یافته و حتی کارکرد غدد درون ریز متعادل تر و کارکرد فیزیکی بانوان بهتر شده.

در آخر باید گفت که با ظهور درمون شناختی رفتاری، روان شناسان به بهتر شدن وضعیت بهداشت روانی بسیار خوش بین تر شدن. رفتار درمانی شناختی در کشور ما هم رشد زیادی کرده و در آینده نه چندون دور شاهد اثرات مثبت اون هستیم.

در این مقاله از کتاب «راه و رسم درمانگری در نظریه شناختی رفتاری»، نوشته فرشته موتابی و لادن فتی و کتاب «آموزش درمون شناختی-رفتاری» نوشته جسی رایت، مونیکا بسکو، مایکل تیز استفاده شده.

منبع : medicalnewstoday psychologytoday

دسته‌ها: آموزشی

دیدگاهتان را بنویسید